第2讲：躲避背离信仰的纷争
Lectio 2: Vitate dissensiones praeter fidem
16:17 弟兄们，那些离间你们、使你们跌倒、违背所学之道的人，我劝你们要留意躲避他们。 [n. 1213]
16:18 因为这样的人不服侍我们的主基督，只服侍自己的肚腹，用甜言与祝福诱惑老实人的心。（译者：作者把「甜言」与「祝福」分开解释；和合本修订版将两者合译为「花言巧语」。） [n. 1218]
16:19 你们的顺服已经传于众人，所以我为你们欢喜；但我愿你们在善上聪明，在恶上纯真。（译者：作者以 simplices 的「纯真、不欺诈」义解释后半句；和合本修订版作「在恶上愚拙」。） [n. 1219]
16:20 愿那赐平安的神快快把撒但践踏在你们脚下。愿我们主耶稣基督的恩与你们同在！（译者：开头拉丁经文作祈愿语气 conterat，下文释文则作将来语气 conteret；和合本修订版作「快要把」。） [n. 1220]
16:21 我的同工提摩太，和我的亲戚路求、耶孙、所西巴德，向你们问安。 [n. 1221]
16:22 我这代笔写信的德提，在主里向你们问安。
16:23 那接待我的该犹，以及全教会，向你们问安。城里的财务官以拉都和弟兄括土向你们问安。（译者：作者所用拉丁句法把全教会列为问安者；和合本修订版作「那接待我，也接待全教会的该犹，向你们问安」。）
16:24 愿我们主耶稣基督的恩与你们众人同在。阿们！（译者：作者所据拉丁文本有此节，和合本修订版正文不列此节。）
16:25 归于那能照我所传的福音和耶稣基督的宣讲，并照那在永世中缄默的奥秘之启示，坚固你们的， [n. 1223]
16:26 ——这奥秘如今按着永恒之神的命令，藉众先知的书显示出来，使万邦因信而顺服——，并已为万邦所知， [n. 1226]
16:27 归于独一有智慧的神，藉着耶稣基督；愿尊贵荣耀归于他，直到世世代代。阿们！（译者：25—27节依作者所解释的拉丁句法译出；下文讨论「为谁所知」「藉耶稣基督」及「归于他」的不同连接方式，和合本修订版的流畅译法不能逐一呈现这些句法问题。） [n. 1227]
16:17 Rogo autem vos fratres, ut observetis eos qui dissensiones et offendicula, praeter doctrinam, quam vos didicistis, faciunt, et declinate ab illis. [n. 1213]
16:18 Hujuscemodi enim Christo Domino nostro non serviunt, sed suo ventri: et per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium. [n. 1218]
16:19 Vestra enim obedientia in omnem locum divulgata est. Gaudeo igitur in vobis. Sed volo vos sapientes esse in bono, et simplices in malo. [n. 1219]
16:20 Deus autem pacis conterat Satanam sub pedibus vestris velociter. Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum. [n. 1220]
16:21 Salutat vos Timotheus adjutor meus, et Lucius, et Jason, et Sosipater cognati mei. [n. 1221]
16:22 Saluto vos ego Tertius, qui scripsi epistolam, in Domino.
16:23 Salutat vos Cajus hospes meus, et universa ecclesia. Salutat vos Erastus arcarius civitatis, et Quartus, frater.
16:24 Gratia Domini nostri Jesu Christi cum omnibus vobis. Amen.
16:25 Ei autem, qui potens est vos confirmare juxta Evangelium meum, et praedicationem Jesu Christi, secundum revelationem mysterii temporibus aeternis taciti [n. 1223]
16:26 (quod nunc patefactum est per Scripturas prophetarum secundum praeceptum aeterni Dei, ad obeditionem fidei), in cunctis gentibus cogniti, [n. 1226]
16:27 soli sapienti Deo, per Jesum Christum, cui honor et gloria in saecula saeculorum. Amen. [n. 1227]
1213. 使徒吩咐他们应当向哪些人问安以后，这里指出他们应当躲避哪些人。
1213. Postquam Apostolus mandavit quos salutarent hic ostendit eis quos debeant vitare.
关于这一点，他做三件事。
Et circa hoc tria facit.
首先教导应当躲避哪些人；
Primo docet quos debeant vitare;
其次在「因为这样的人」等语处，说明理由；
secundo rationem assignat, ibi huiusmodi enim, etc.;
第三，在「那赐平安的神」等语处，应许神的帮助，使他们能实行这事。
tertio promittit eis divinum auxilium ad hoc implendum, ibi Deus autem pacis, et cetera.
1214. 因为他所要他们躲避的那些人，行事诡诈，在虔敬的外貌之下欺骗人，正如太 7:15 所说：「他们到你们这里来，外面披着羊皮，里面却是残暴的狼。」所以，他首先促使他们警惕，说「弟兄们，那些离间你们、使你们跌倒、违背所学之道的人，我劝你们要留意」。
1214. Et quia illi quos vitari volebat fraudulenter incedebant decipientes sub specie pietatis, secundum illud Matth. VII, 15: veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces; ideo, primo, inducit eos ad cautelam habendam, dicens rogo autem vos, fratres, ut observetis eos qui dissensiones et offendicula praeter doctrinam quam vos didicistis, faciunt.
1215. 这里首先应当考虑到，「留意」不过是仔细观察的意思；有时用于善，有时用于恶。
1215. Ubi, primo, considerandum est quod ‘observare’, nihil aliud est quam diligenter considerare, quod quidem quandoque in bono sumitur, quandoque in malo.
当一个人为伤害别人而仔细观察他的情形与行踪时，就用于恶，正如诗 37:12〔武加大本 36:12〕所说：「恶人窥伺义人，向他咬牙。」（译者：作者据拉丁文 observabit 说明「观察」的恶用；和合本修订版作「设谋要害」。）路 14:1 也说：「他们就窥探他。」
In malo quidem sumitur, quando aliquis diligenter considerat conditionem et processum alicuius ad nocendum, secundum illud Ps. XXXVI, 12: observabit peccator iustum et stridebit super eum dentibus suis. Et Lc. XIV, v. 1 dicitur: et ipsi observabant eum.
用于善的第一种方式，是人留意神的诫命，为要遵行。出 23:21：「你们要在他面前谨慎，听从他的话。」另一种方式，是仔细观察善人，为要效法，正如腓 3:17 所说：「弟兄们，你们要一同效法我，也当留意看那些效法我们榜样的人。」
In bono autem accipitur, uno modo, quando quis considerat praecepta Dei ad faciendum. Ex. XXIII, 21: observa igitur et audi vocem eius. Alio modo quando diligenter considerat bonos ad imitandum, secundum illud Phil. III, 17: imitatores mei estote, fratres, et observate eos qui ita ambulant, sicut habetis formam nostram.
第三种方式，是留意恶人，为要防备；这里所用的正是这个意思。
Tertio observantur mali ad cavendum, et ita accipitur hic.
1216. 因为有些由犹太人中归信的人，宣讲应当遵守律法礼规。首先，这在教会中引起了纷争和分党，因为有些人附从他们的错误，另一些人则持守真实信仰。加 5:20：「分派、结党。」等等。其次，产生了障碍和绊跌，就是上文第14章所讨论的：有些人论断别人，另一些人则轻看别人，他们造成了纷争和绊跌。赛 57:14：「除掉我百姓路中的绊脚石。」他说「违背所学之道」，即违背从基督真正的使徒那里所学的道，是要表明这样的纷争和绊跌出自虚假的教导。加 1:9：「若有人传福音给你们，与你们以往所领受的不同，他该受诅咒！」
1216. Erant enim quidam ad fidem conversi ex Iudaeis, qui praedicabant legalia esse observanda, et ex hoc, primo, quidem in Ecclesia sequebantur dissensiones et sectae, dum quidam eorum errori adhaererent, alii vero in vera fide persisterent. Gal. V, 20: dissensiones, sectae, et cetera. Secundo sequebantur offendicula et scandala, de quibus supra XIV actum est, dum quidam alios iudicarent, et alii alios spernerent, qui dissensiones et offendicula faciunt. Is. c. LVII, 14: auferte offendicula de medio populi mei. Dicit autem praeter doctrinam quam vos didicistis a veris Christi apostolis, ut ostendat quod huiusmodi dissensiones et scandala ex falsitate doctrinae proveniebant. Gal. I, 9: si quis vobis evangelizaverit praeter id quod accepistis, anathema sit.
1217. 第二，他劝告他们，认出这些人以后就要躲避，说「躲避他们」，即避开他们的教导与交往。诗 119:115〔武加大本 118:115〕：「作恶的人哪，你们离开我吧！我要遵守我神的命令。」
1217. Secundo, monet ut cogniti vitentur, dicens et declinate ab illis, id est eorum doctrinam et consortia fugiatis. Ps. CXVIII, v. 115: declinate a me, maligni, et scrutabor mandata Dei mei.
1218. 接着，在「因为这样的人」等语处，他为以上所言提出两个理由。第一个来自他要他们躲避的人。
1218. Deinde cum dicit huiusmodi enim, etc., assignat eius quod dixerat duas rationes, quarum prima sumitur ex parte eorum quos vult vitari.
首先，他描述这些人的意图，说，「因为这样的人」「不服侍我们的主基督，只服侍自己的肚腹」。因为他们传道，不是为基督的荣耀，而是为了获利，填饱自己的肚腹。腓 3:18—19：「我屡次告诉你们，现在又流泪告诉你们：许多人行事是基督十字架的仇敌。他们的神明是自己的肚腹。」
Et primo describit eorum intentionem, dicens huiusmodi enim homines non serviunt Christo Domino, sed suo ventri. Non enim praedicabant propter gloriam Christi, sed propter quaestum, ut suum ventrem implerent. Phil. III, 18: multi ambulant quos saepe dicebam vobis, nunc autem et flens dico, inimicos crucis Christi, quorum Deus venter est.
其次，他描述他们的欺骗，说「用甜言诱惑老实人的心」，即单纯而没有经验的人的心。箴 14:15：「无知的人什么话都信。」所谓甜言，就是借以装作圣洁的话，正如诗 28:3〔武加大本 27:3〕所说：「他们跟邻舍说平安，心里却是奸恶。」「与祝福」，即他们借祝福奉承跟从自己的人。赛 3:12：「我的百姓啊，那些称你有福的人，正是在欺骗你。」（译者：此处保留作者所引拉丁文的「称你有福」，以说明谄媚；和合本修订版作「引导你的使你走错」。）玛 2:2：「使你们的福分变为诅咒。」
Secundo describit eorum deceptionem, dicens et per dulces sermones seducunt corda innocentium, id est, simplicium et imperitorum. Prov. XIV, 15: innocens credit omni verbo. Per dulces sermones in quibus sanctitatem praetendunt, secundum illud Ps. XXVII, v. 3: qui loquuntur pacem cum proximo suo, mala autem in cordibus eorum. Et benedictiones, quibus scilicet benedicunt et adulantur illis qui eos sequuntur. Is. III, v. 12: popule meus, qui beatum te dicunt, ipsi te decipiunt. Mal. II, 2: maledicam benedictionibus vestris.
1219. 第二个理由来自罗马人的情形：他们容易顺从善，也容易顺从恶。
1219. Secundam rationem assignat ex conditione Romanorum, qui faciles se exhibebant ad sequendum bonum et malum.
因此，首先他称赞他们容易顺从善，说「你们的顺服」，即你们欣然顺从信仰，「已经传于众人」；这是因为罗马人当时拥有对其他民族的统治权，所以罗马人所做的事，很容易传到别人那里。上文 1:8：「你们的信德传遍了天下。」「所以我为你们欢喜」，因为你们顺从了信仰；而且我出于仁爱而欢喜，林前 13:6 论仁爱说：「不喜欢不义，只喜欢真理。」
Unde primo commendat eos de facilitate ad bonum, dicens vestra enim obedientia, qua de facili fidei obedistis, in omni loco divulgata est, propter dominium quod tunc Romani obtinebant super alias nationes. Unde quod a Romanis fiebat, de facili divulgabatur ad alios. Supra I, 8: Fides vestra in universo mundo annuntiatur. Gaudeo igitur in vobis, quia scilicet fidei obedistis, et hoc in caritate, de qua dicitur I Cor. XIII, 6 quod non gaudet super iniquitate, congaudet autem veritati.
其次，他使他们警惕恶，说「但我愿你们在善上聪明」，即持守善。帖前 5:21：「美善的事要持守。」「在恶上纯真」，即不要因某种单纯而转向恶；你们应当有这样的纯真，不诱骗任何人去作恶。太 10:16：「你们要机警如蛇，纯真如鸽。」相反，耶 4:22 论某些人说：「有智慧行恶，没有知识行善。」
Secundo reddit eos cautos contra malum, dicens sed volo vos esse sapientes in bono, ut scilicet ei quod bonum est inhaereatis, I Thess. ult.: quod bonum est tenete; et simplices in malo, ne scilicet per aliquam simplicitatem declinetis ad malum, ut talis sit vobis simplicitas, quod nullum decipiatis in malum. Matth. X, 16: estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae. E converso de quibusdam dicitur Ier. IV, 22: sapientes sunt ut faciant mala, bene autem facere nesciunt.
1220. 接着，在「那赐平安的神」等语处，他应许神的帮助，使他们能抵挡这些欺骗者。
1220. Deinde cum dicit Deus autem pacis, etc., promittit eis divinum auxilium contra huiusmodi deceptores.
首先提出应许，说「那赐平安的神」，即和平的根源，憎恶这些人所造成的纷争，「要践踏撒但」，即企图借这些假使徒欺骗你们的魔鬼，使他落在「你们脚下」；因为你们会借智慧战胜他。这事会「快快」发生，即在我到来时。路 10:19：「我已经给你们权柄可以践踏蛇和蝎子，又胜过仇敌一切的能力。」玛 4:3：「你们必践踏恶人；他们必成为你们脚掌下的灰尘。」
Et primo ponitur promissio, cum dicit Deus autem pacis, scilicet auctor, qui dissensiones odit quas isti faciunt, conteret Satanam, id est, diabolum qui per istos pseudoapostolos vos decipere conatur, sub pedibus vestris, quia scilicet per vestram sapientiam eum vincetis. Et hoc fiet velociter, scilicet in adventu meo. Lc. X, 19: ecce dedi vobis potestatem calcandi supra serpentes et scorpiones et omnem virtutem inimici. Mal. ult.: calcabitis impios, cum fuerint sicut cinis sub planta pedum vestrorum.
其次，为求得这事而祈祷，说「愿我们主耶稣基督的恩与你们同在」，这恩典足以护卫你们。林后 12:9：「我的恩典是够你用的。」
Secundo ponitur oratio ad hoc obtinendum, cum dicit gratia Domini nostri Iesu Christi sit vobiscum, quae scilicet sufficit ad vos tuendos. II Cor. XII, 9: sufficit tibi gratia mea.
1221. 接着，在「向你们问安」等语处，他代表别人向他们问安，说「我的同工提摩太向你们问安」，即在传福音上作我的同工。林前 4:17：「我已差提摩太到你们那里去。他是我亲爱和忠心的儿子。」等等。他又加上「和我的亲戚路求、耶孙、所西巴德」；这些人是犹太人，也向你们问安。
1221. Deinde cum dicit salutat vos, etc., salutat eos ex parte aliorum, dicens salutat vos Timotheus adiutor meus, scilicet in praedicatione Evangelii. I Cor. IV, 17: misi ad vos Timotheum, qui est filius meus charissimus et fidelis, et cetera. Addit autem et Lucius et Iason et Sosipater, cognati mei, qui Iudaei erant, scilicet vos salutant.
保罗有一位名叫德提的书记，保罗准许他以自己的身份向罗马人问安。因此接着说「我这代笔写信的德提，在主里向你们问安」。
Erat autem quidam notarius Pauli nomine Tertius, cui Paulus concessit ut ex sua persona Romanos salutaret. Unde subditur ego tertius qui scripsi hanc epistolam, saluto vos in Domino.
接着说「那接待我的该犹向你们问安」；约翰第三封公函就是写给他的，其中称赞他对圣徒所表示的仁爱。「以及全教会」，即在他家中聚集的教会，或在那个地区的教会。接着说「城里的财务官以拉都向你们问安」，即保管公共钱柜、也就是城里公共收入的人；「和」一位「弟兄」，即信徒，他名叫「括土」，也向你们问安。
Deinde dicit salutat vos Caius hospes, cui scribitur Ioannis tertia canonica, in qua commendatur de caritate, quam exhibebat sanctis. Et universa Ecclesia, scilicet quae erat in domo eius congregata, vel quae erat in illa provincia. Deinde dicit salutat vos Erastus, arcarius civitatis, qui scilicet custodiebat arcam communem, id est communes redditus civitatis, et quidam frater, id est, fidelis, nomine Quartus.
1222. 接着，他自己向他们问安，说「愿我们主耶稣基督的恩与你们众人同在。阿们！」
1222. Deinde salutat eos ex parte sua, dicens gratia Domini nostri Iesu Christi sit cum omnibus vobis. Amen.
1223. 他以谢恩结束书信，说「归于那位」，即三位一体的神，「能坚固你们的」。彼前 5:10：「在你们暂受苦难之后，必要亲自成全你们，坚固你们，建立你们。」这是在信仰上坚固；这信仰「照我所传的福音」，即按照我所宣讲的福音。林前 15:11：「无论是我或是其他使徒，我们都如此传，你们也都如此信了。」也按照「耶稣基督的宣讲」；他最先宣讲了福音，正如来 2:3 所说：「这拯救起先是主亲自讲的。」所以太 4:23 说，「耶稣走遍各地，宣讲天国的福音。」
1223. Et finit epistolam cum gratiarum actione, dicens ei autem, scilicet Deo qui est Trinitas, qui potens est vos confirmare, I Petr. ult.: modicum passos ipse perficiet, confirmabit solidabitque. Et hoc in fide quae est iuxta Evangelium meum id est secundum Evangelium quod ego praedico. I Cor. c. XV, 11: sive ego, sive illi sic praedicavimus et sic credidistis. Et etiam secundum praedicationem Iesu Christi, qui primo Evangelium praedicavit, secundum illud Hebr. c. II, 3: quae cum initium accepisset enarrari per Dominum. Unde Matth. IV, 23 dicitur, quod circuibat Iesus praedicans Evangelium regni.
1224. 接着说「并照奥秘的启示」，即隐秘之事的启示。这可以连接前面所说「照我所传的福音」：或是因为福音本身启示了神道成肉身的秘密，正如上文 1:17 所说：「神的义正在这福音上显明出来。」或是因为福音已向使徒本人启示。林前 2:10：「神藉着圣灵把这事向我们显明了。」赛 24:16 论这秘密说：「我的秘密归我。」（译者：作者依所引拉丁读法 secretum meum 论述「秘密」；和合本修订版相应经文作「我灭亡了」。）
1224. Subditur autem, in revelatione mysterii, id est, secreti, quod quidem potest referri ad id quod dixerat iuxta Evangelium meum; vel quia in ipso Evangelio revelatur secretum Incarnationis divinae, secundum illud supra I, 17: iustitia Dei revelatur in eo; vel quia ipsi Apostolo est Evangelium revelatum. I Cor. II, 10: nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum. De hoc autem secreto dicitur Is. XXIV, 16: secretum meum mihi.
或者，更好把这话连接前面所说「坚固」；仿佛说：神能在我的福音与宣讲中坚固你们，而这是照奥秘、即关于外邦人归信之秘密的启示，正如弗 3:8—9 所说：「虽然我比众圣徒中最小的还小，他还赐我这恩典，让我传给外邦人，又使众人都明白什么是奥秘的安排。」等等。（译者：作者节引并突出「奥秘的安排」，此处依拉丁保留；和合本修订版该处连贯表述为「什么是历代以来隐藏在创造万物之神里的奥秘」。）
Vel potest melius hoc referri ad hoc quod dixerat confirmare, quasi dicat: Deus potest vos confirmare in Evangelio meo et praedicatione, et hoc secundum revelationem mysterii, id est, secreti, scilicet de conversione gentium, sicut habetur Eph. III, 8 s.: mihi autem omnium sanctorum minimo data est gratia haec in gentibus, illuminare omnes quae sit dispensatio sacramenti, et cetera.
1225. 因此，他自己也接着说「在永世中」，因为外邦人将归信这件事，对人曾是隐藏的。他称这些为「永世」，仿佛是延续很久的时期，因为这事自世界开始便是隐藏的。诗 76:4〔武加大本 75:5〕也这样说：「你从永恒的群山奇妙地发出光辉。」（译者：原文误标武加大本 75:4；所引见 75:5，且「永恒群山」为作者论证所需的拉丁读法，和合本修订版作「比猎物之山更威严」。）
1225. Unde et ipse subdit temporibus aeternis, quia videlicet occultum erat apud homines quod gentes essent convertendae ad fidem. Vocat autem haec tempora aeterna quasi diu durantia, quia a principio mundi hoc fuit occultum, sicut et in Ps. LXXV, 4 dicitur: illuminans tu mirabiliter a montibus aeternis.
也可以说，「永世」指永恒本身，赛 57:15 论它说：「那至高无上、永远长存的。」这样，正如神单纯的本质，以某种比喻用身体的尺度来描述，如伯 11:9：「其量度比地长，比海更宽」，同样，他单纯的永恒也以「永世」来指称，因为它包含一切时间。
Et potest dici quod tempora aeterna dicuntur ipsa aeternitas, de qua dicitur Is. LVII, v. 15: excelsus et sublimis habitans aeternitatem, ut sicut simplex Dei essentia per quamdam similitudinem dimensionibus corporalibus describitur, secundum illud Iob c. XI, 9: longior terra mensura eius et latior mari, ita et simplex eius aeternitas per tempora aeterna designatur, inquantum omnia tempora continet.
1226. 他接着说「这」，即奥秘，关于外邦人归信的奥秘，「如今显示出来」，「藉众先知的书」，即按照先知的预言，如上文第15章所显明。因此，弗 3:5—6 说：「这奥秘在以前的世代没有让人知道，像如今藉着圣灵向他的圣使徒和先知启示一样，就是外邦人得以同为后嗣。」等等。
1226. Subdit autem quod, scilicet mysterium, nunc patefactum est, de conversione gentium, per Scripturas prophetarum, id est, secundum quod prophetae praedixerunt, ut patuit supra XV. Unde ad Eph. c. III, 5 s. dicitur: aliis generationibus non est agnitum filiis hominum, sicut nunc manifestum est sanctis apostolis eius et prophetis in Spiritu esse gentes cohaeredes, et cetera.
它是借奉神命令而成全的工作显明出来的。因此说「按着永恒之神的命令」；他凭永恒的旨意，在时间中实行自己所愿的。神的这命令是「使万邦因信而顺服」，即使所有外邦人顺从信仰。上文 1:5：「为他的名在万国中使人因信而顺服。」
Est autem patefactum per operis impletionem ex praecepto Dei. Unde secundum praeceptum aeterni Dei, qui scilicet aeterno proposito ea quae vult temporaliter facit, quod quidem praeceptum Dei ad obeditionem fidei est in cunctis gentibus, id est, ut omnes gentes obediant fidei. Supra I, 5: ad obedientiam fidei in omnibus gentibus.
1227. 但若我们所说的是道成肉身的奥秘，那么经文应当如此连接：我说那「奥秘」，是在「永世中缄默的」，因为从前并没有如此显明；我说，「这」奥秘「如今藉众先知的书显示出来」，先知「按着永恒之神的命令」预告了它；因为神愿意道成肉身的奥秘显明出来，为使「万邦因信而顺服」。我说这奥秘，虽然在人间缄默，却「惟为有智慧的神所知」，因为只有神，以及他愿意向其启示的人，知道这事；正如林前 2:11 所说：「除了神的灵，也没有人知道神的事。」或者，可以理解为惟有他是有智慧的，即凭本质而有智慧，正如太 19:17 和可 10:18 说：「除了神一位之外，再没有善良的。」这并不排除子，因为整个三位一体的完善是同一个完善；正如反过来说，太 11:27：「除了子，没有人知道父」，并不是排除父对自己的认识。
1227. Si autem loquamur de mysterio Incarnationis, sic construenda est littera: mysterii, inquam, temporibus aeternis taciti, quia antea non erat ita manifestum. Quod, inquam, mysterium nunc patefactum est per Scripturas prophetarum, qui hoc praedixerunt secundum praeceptum aeterni Dei, qui voluit mysterium Incarnationis patefieri, et hoc ad obedientiam fidei in cunctis gentibus. Mysterii, inquam, licet taciti apud homines, tamen cogniti soli Deo sapienti, quia ipse solus hoc cognovit et quibus hoc voluit revelare, quia, ut dicitur I Cor. II, 11: quae sunt Dei, nemo novit nisi Spiritus Dei. Vel potest intelligi de eo qui solus est sapiens, scilicet per essentiam, sicut dicitur Matth. c. XIX, 17, et Mc. X, 18: nemo bonus, nisi solus Deus. Nec excluditur per hoc Filius, quia eadem est perfectio totius Trinitatis, sicut e converso dicitur: nemo novit Patrem nisi Filius, Matth. XI, 27. Non excluditur Pater a notitia sui ipsius.
1228. 他接着说「藉着耶稣基督」。这不应理解为父神借耶稣基督而有智慧；因为在神里面，有智慧与存在是同一回事，这样就会推得父借子而存在，而这是不合宜的。应当把它连接前面所说「如今显示出来」，即借耶稣基督显明。「归于他」，即归于耶稣基督的，是「尊贵荣耀」：尊贵，是因为一切受造物都敬奉他，正如腓 2:10 所说：「因耶稣的名，众膝都要跪下。」荣耀，则就圆满的神性而言，正如该处接着说：「众口都要宣认，主耶稣基督在父神的荣耀中。」（译者：作者依拉丁引文「在父神的荣耀中」说明基督圆满的神性；和合本修订版作「耶稣基督是主，归荣耀给父神」。）这不是暂时的，而是「直到世世代代」。来 13:8：「耶稣基督昨日、今日，一直到永远，是一样的。」
1228. Subdit autem per Iesum Christum; quod non sic intelligendum, quod Deus Pater sit sapiens per Iesum Christum; quia cum Deo sit idem sapere quod esse, sequeretur quod Pater esset per Filium, quod est inconveniens; sed hoc referendum est ad hoc quod supra dixerat: nunc patefactum est, scilicet per Iesum Christum. Cui, Iesu Christo, est honor et gloria, per reverentiam totius creaturae, secundum illud Phil. II, 10: in nomine Iesu omne genu flectatur. Et gloria, scilicet quantum ad plenam divinitatem, sicut ibi subditur: et omnis lingua confiteatur quia Dominus Iesus Christus in gloria est Dei Patris. Et hoc non ad tempus, sed in saecula saeculorum. Hebr. c. ult.: Iesus Christus heri et hodie, ipse in saecula.
又为确认真理而加上：「阿们。」
Addit autem ad confirmationem veritatis: amen.
1229. 或者，可以这样连接：「惟为有智慧的神所知，愿荣耀藉着耶稣基督归于他」；基督荣耀了神，正如约 17:4 所说：「我在地上已经荣耀你。」
1229. Vel potest sic construi: cogniti soli sapienti Deo, cui per Iesum Christum est gloria, qui Deum glorificavit, secundum illud Io. XVII, 4: Ego clarificavi te super terram.
然而应当注意，这个句法有所省略，应当这样补足：愿尊贵荣耀借耶稣基督，归于那能坚固你们的，等等；愿尊贵荣耀归于他。但若那里没有「归于他」这个关系代词（cui），句法就明白顺畅了。
Est autem advertendum quod haec constructio est defectiva, et est sic supplenda: ei qui potest, etc., sit honor et gloria per Iesum Christum, cui est honor et gloria. Si autem non sit ibi ly cui, erit constructio plana.